Khi nhiều người nghe đến từ “bệnh zona”, họ ngay lập tức nghĩ đến “bệnh zona thần kinh” hoặc “herpes zoster”, tin rằng đó chỉ là một vòng mụn nước quanh eo có thể chữa khỏi bằng thuốc và vài ngày nghỉ ngơi.
Một số người vẫn tin vào câu nói cũ: nếu xuất hiện một vòng mụn nước bao quanh da, bạn sẽ chết. Điều này nghe có vẻ đáng sợ, nhưng nó chỉ đúng một nửa. Điều thực sự nguy hiểm không phải là chuỗi mụn nước trên da bạn, mà là virus xâm nhập sâu vào cơ thể dọc theo các dây thần kinh, vào não, phổi và tim.
Tôi đã làm bác sĩ đa khoa cả đời và chứng kiến quá nhiều người lớn tuổi coi căn bệnh này như một “vấn đề ngoài da nhẹ” và chịu đựng. Đến khi họ đau đớn đến mức không thể ra khỏi giường, các dây thần kinh của họ đã bị virus gây ra nhiều tổn thương.
Hôm nay chúng ta sẽ giải thích về căn bệnh này từ đầu đến cuối, mà không làm bạn sợ hãi hay hiểu lầm, để bạn được thông tin đầy đủ và biết khi nào cần cảnh giác, khi nào cần đến bệnh viện và làm thế nào để kiểm soát sức khỏe của mình.
Hãy coi virus này như một “người thuê nhà cũ” đã trú ngụ trong hệ thần kinh của bạn hàng chục năm. Bạn từng bị thủy đậu khi còn nhỏ, và mặc dù đã khỏi bệnh, virus vẫn không biến mất. Nó âm thầm ẩn náu trong các hạch thần kinh tủy sống và ở đó suốt hàng chục năm.
Khi bạn già đi, nếu bạn thức khuya, bị ốm, hoặc lượng đường trong máu và huyết áp không được kiểm soát tốt, hệ miễn dịch của bạn, giống như một cánh cửa an ninh, sẽ lỏng lẻo và thức tỉnh. Nó sẽ bò dọc theo các dây thần kinh của bạn, gặm nhấm trên đường đi, và bất cứ nơi nào nó cắn, nó sẽ gây ra cơn đau rát, và một loạt các vết phồng rộp sẽ xuất hiện trên da của bạn.
Bệnh zona không chỉ đơn thuần là một bệnh về da; nó liên quan đến sự phá hủy đồng thời cả dây thần kinh và da. Các vết phồng rộp trên da chỉ là biểu hiện bên ngoài; bản chất thực sự nằm bên dưới, khi các dây thần kinh đang bị ăn mòn. Tại sao một số người lại tử vong vì căn bệnh này?
Khi hệ miễn dịch của người cao tuổi suy yếu nghiêm trọng, virus không chỉ ảnh hưởng đến da mà còn có thể lây lan qua các dây thần kinh vào hệ thần kinh trung ương và các cơ quan nội tạng, gây ra viêm não, viêm phổi và viêm cơ tim. Đặc biệt trong trường hợp zona toàn thân, khi các mụn nước xuất hiện khắp cơ thể , nguy cơ tăng cao khi các cơ quan nội tạng bị ảnh hưởng.
Trước tiên, hãy cùng xem xét một số dữ liệu cụ thể. Sau tuổi 50, tỷ lệ mắc bệnh zona bắt đầu tăng đáng kể, và từ 80 tuổi trở lên, tỷ lệ này có thể tăng vọt lên hơn 10 lần trên 1.000 người mỗi năm. Khoảng một phần ba dân số thế giới sẽ bị zona ít nhất một lần trong đời.
Điều đáng lo ngại hơn nữa là tỷ lệ mắc chứng đau dây thần kinh sau zona cao tới 65% ở bệnh nhân trên 60 tuổi và có thể lên đến khoảng 75% ở những người trên 70 tuổi. Cơn đau, giống như bị điện giật, bỏng rát hoặc bị dao cắt, có thể hành hạ người bệnh trong nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm, khiến ngay cả việc ngủ và mặc quần áo cũng trở nên khó khăn.
Về tỷ lệ tử vong, tỷ lệ tử vong trực tiếp do bệnh zona không cao, nhưng nguy cơ tăng lên đáng kể khi người cao tuổi nhập viện, đặc biệt là những người rất già, có hệ miễn dịch yếu hoặc mắc các bệnh nền.
Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân zona nhập viện có thể lên tới vài phần trăm, và nguy cơ này tăng lên theo tuổi tác. Vì vậy, đừng chỉ nghĩ đó là “một bệnh ngoài da” – đối với người cao tuổi, nó thực sự có thể trở thành một cơn bão toàn thân.
Làm thế nào để bạn có thể phát hiện ra “kẻ xâm nhập” này càng sớm càng tốt? Đừng dại dột chờ đến khi vết phồng rộp hình thành. Khi nó mới xuất hiện, nó sẽ phát ra các tín hiệu đau nhói, nóng rát và đau như dao đâm vào một bên da. Cơn đau đó giống như bị kim châm hoặc bị lửa đốt; thậm chí chỉ cần chạm nhẹ vào quần áo cũng đã rất đau đớn.
Hãy nhớ quy tắc vàng này: cơn đau thường phân bố một bên và không bao giờ vượt qua đường giữa cơ thể . Nếu đau bên trái, thì là bên trái; nếu đau bên phải, thì là bên phải. Nếu bạn bị chứng đau dây thần kinh một bên không rõ nguyên nhân, hãy đến ngay bệnh viện uy tín để được khám. Đừng nhầm lẫn nó với đau lưng dưới, đau bụng hoặc đau răng.
Các triệu chứng ở bệnh nhân cao tuổi thường khó nhận biết hơn so với người trẻ tuổi. Một số người bị đau trong vài ngày, thậm chí một hoặc hai tuần, trước khi các vết phồng rộp xuất hiện trên da, trong khi họ đã đổ mồ hôi nhiều vì đau.
Nhiều người đến khám bác sĩ tim mạch, bác sĩ tiêu hóa và bác sĩ phẫu thuật chỉnh hình, chỉ đến khi các vết phồng rộp xuất hiện mới phát hiện ra đó là bệnh zona, do đó làm trì hoãn cơ hội điều trị kịp thời.
Mụn nước thường xuất hiện ở các kẽ xương sườn, lưng dưới, bụng và mặt. Bệnh nhân cao tuổi dễ bị loét và hoại tử mụn nước hơn do hệ miễn dịch yếu hơn, và chu kỳ lành da có thể kéo dài từ 3 đến 4 tuần. Sau khi lành, chúng cũng dễ để lại vết thâm.
Tôi cần nhắc lại một điều nữa: bệnh zona không phải là bệnh “chỉ mắc một lần trong đời”. Những người có hệ miễn dịch suy yếu nghiêm trọng, chẳng hạn như những người dùng thuốc ức chế miễn dịch lâu dài, người cao tuổi mắc khối u hoặc người bị tiểu đường, đều có nguy cơ tái phát.
Các nghiên cứu cho thấy những người đã từng bị zona có khoảng 10% khả năng tái phát trong vòng 10 năm. Dịch trong các mụn nước chứa virus sống, vì vậy trẻ em chưa từng bị thủy đậu hoặc chưa được tiêm phòng, cũng như phụ nữ mang thai, có nguy cơ mắc thủy đậu do tiếp xúc. Giữ trẻ em và phụ nữ mang thai tránh xa các mụn nước cho đến khi chúng đóng vảy.
Khi đã tìm ra được người thuê nhà lâu năm, làm thế nào để đuổi họ đi hoàn toàn? Mấu chốt là phải để ý đến thức ăn họ ăn và tuân thủ các nguyên tắc của mình. Tôi khuyên bạn nên nhớ quy tắc “2 điều không nên làm, 3 điều không nên làm, 1 điều cần kiên trì” – đừng lơ là bất kỳ điều nào trong số đó.
Đầu tiên, tuyệt đối không uống bất kỳ loại đồ uống có cồn nào, kể cả các loại rượu thuốc được cho là có tác dụng bồi bổ sức khỏe. Rượu là chất có mùi nồng và tính nóng; uống rượu không chỉ làm tăng nhiệt độ cơ thể mà còn làm giãn mạch máu, khiến virus lây lan nhanh hơn trong cơ thể.
Rượu trực tiếp can thiệp vào quá trình chuyển hóa thuốc kháng virus, làm giảm đáng kể hiệu quả cứu sống của chúng. Thứ bạn đang uống không phải là rượu, mà là một chất “kích thích” cho virus.
Thứ hai, hãy tránh đồ uống có đường. Nhiều người nghĩ rằng uống đồ ngọt có thể bổ sung năng lượng khi bị ốm, nhưng đây là một sai lầm lớn. Lượng đường nạp vào cơ thể quá cao có thể khiến cơ thể bị ẩm thấp và nóng trong, đồng thời làm suy yếu hoạt động của các tế bào miễn dịch.
Việc phục hồi dây thần kinh đòi hỏi rất nhiều chất dinh dưỡng chất lượng cao. Đường trong đồ uống có đường sẽ chỉ làm tắc nghẽn các kênh trao đổi chất, khiến các dây thần kinh bị tổn thương “thiếu chất dinh dưỡng” và tình trạng bệnh kéo dài.
Trước tiên, hãy tránh các loại thức ăn cay nóng. Ớt, tiêu, gừng, tỏi sống, thịt cừu và đồ chiên rán thì bình thường vẫn ăn được, nhưng trong giai đoạn bùng phát bệnh zona, chúng giống như đổ thêm dầu vào lửa.
Virus này đang gây viêm các dây thần kinh. Nếu bạn ăn những thực phẩm sinh nhiệt này, tình trạng viêm dây thần kinh sẽ trở nên trầm trọng hơn theo cấp số nhân, và cơn đau sẽ cực kỳ dữ dội.
Thứ hai, hãy tránh các loại thực phẩm nhiều chất béo và dầu mỡ. Thịt mỡ, đồ chiên rán và nội tạng động vật đều rất khó tiêu hóa. Người lớn tuổi vốn đã có mạch máu kém đàn hồi hơn, và các đầu dây thần kinh của họ đang phải chịu đựng tình trạng thiếu máu cục bộ và thiếu oxy.
Nếu bạn ăn nhiều đồ ăn nhiều dầu mỡ vào thời điểm này, máu sẽ trở nên đặc hơn, và chất dinh dưỡng sẽ không thể đến được các đầu dây thần kinh, do đó các dây thần kinh bị tổn thương sẽ không thể tự phục hồi.
Thứ ba, tránh các loại thực phẩm có vị chát và chua. Theo Y học cổ truyền, lựu, đậu Hà Lan, khoai môn và sen khô được coi là có tính chất làm se. Để điều trị bệnh zona, cơ thể cần thúc đẩy tuần hoàn máu và đào thải độc tố.
Ăn các loại thực phẩm chua hoặc chát có thể cản trở sự lưu thông khí huyết, giữ lại độc tố trong cơ thể và làm tăng đáng kể nguy cơ mắc chứng đau dây thần kinh sau zona.
Điều duy nhất cần tuân thủ là nắm vững khoảng thời gian điều trị vàng 72 giờ. Từ khi xuất hiện phát ban hoặc đau dây thần kinh dữ dội, 72 giờ đầu tiên là cửa sổ vàng để điều trị kháng virus. Vào thời điểm này, virus vừa mới thức tỉnh và chưa phá hủy các dây thần kinh; việc dùng thuốc kháng virus tại một bệnh viện uy tín có thể ức chế virus một cách hiệu quả.
Nếu bỏ lỡ thời điểm này, các dây thần kinh có thể bị đứt hoặc rách, dẫn đến chứng đau thần kinh sau zona. Cơn đau này có thể hành hạ bạn hàng tháng, thậm chí hàng năm, khiến việc ngủ và mặc quần áo trở nên khó khăn. Đừng cố chịu đựng, đừng tin vào các phương pháp chữa trị dân gian; đến bệnh viện uy tín để khám bác sĩ là cách hiệu quả nhất để cứu sống bạn.
Cần phải nhấn mạnh điều này: không nên bôi thuốc mỡ một cách bừa bãi, đặc biệt là thuốc mỡ chứa steroid. Steroid ức chế khả năng phòng vệ tự nhiên của da, điều này thực tế có thể giúp virus lây lan.
Đừng tin vào các phương pháp chữa bệnh dân gian như “lấy độc trị độc” hay bôi mực, giun đất hoặc các loại thảo dược một cách tùy tiện. Những thứ này không chữa khỏi bệnh; ngược lại, chúng dễ dẫn đến nhiễm trùng do vi khuẩn, làm cho da trở nên tồi tệ hơn và có thể để lại sẹo ngay cả sau khi lành.
Phòng bệnh luôn quan trọng hơn điều trị. Hiện nay, vắc-xin zona tái tổ hợp đã có sẵn cho người lớn từ 50 tuổi trở lên để phòng ngừa bệnh zona và đau dây thần kinh sau zona.
Các thử nghiệm lâm sàng đã chứng minh rằng vắc-xin này có hiệu quả bảo vệ trên 90% ở người từ 50 tuổi trở lên, và vẫn cung cấp khả năng bảo vệ khoảng 90% ở người từ 70 tuổi trở lên. Nó cũng có hiệu quả bảo vệ trên 88% chống lại chứng đau dây thần kinh sau zona.
Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy hiệu quả bảo vệ có thể kéo dài ít nhất 10 năm. Mặc dù tiêm phòng không phải là biện pháp hoàn hảo, nhưng nó làm giảm đáng kể khả năng nhiễm bệnh và mức độ nghiêm trọng của bệnh. Để được tư vấn cụ thể về việc có nên tiêm phòng hay không và khi nào nên tiêm phòng, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ tại cơ sở y tế uy tín; đừng tự ý quyết định.
Nếu bạn đã từng bị zona, đừng nghĩ rằng, “Tôi chỉ bị một lần thôi nên không cần phải lo lắng nữa”. Tái phát là điều có thể xảy ra, đặc biệt là ở người lớn tuổi có bệnh nền như tiểu đường hoặc ung thư. Hãy đợi ít nhất sáu tháng sau khi khỏi bệnh trước khi cân nhắc tiêm phòng; hãy tham khảo ý kiến bác sĩ để được tư vấn cụ thể.
Làm thế nào để bảo vệ hệ miễn dịch của chúng ta như một “cánh cửa chống trộm” trong cuộc sống hàng ngày? Ngủ đủ giấc và tránh thức khuya; ăn uống cân bằng, bao gồm nhiều trái cây, rau củ và protein chất lượng cao; tập thể dục vừa phải, hướng đến ít nhất 150 phút hoạt động cường độ trung bình mỗi tuần; và giữ lượng đường trong máu, huyết áp và mỡ máu trong phạm vi mục tiêu. Những lời khuyên xưa cũ này thực sự có thể cứu sống bạn trong những thời điểm nguy kịch.